آموزش و پرورش در ایران (ازایران چه میدانم؟ /70)

هفتادمین شماره از مجموعه‌ی "از ایران چه می‌دانم؟" به بررسی وضعیت نهاد آموزش و پرورش از دیرباز تا انقلاب اسلامی اختصاص یافته و این مطالب را شامل می‌شود: ریشه‌های کهن آموزش و پرورش در سرزمین‌های ایران پیشین، نهادهای آموزشی در عصر باستان، نظام مکتبخانه (نهاد آموزش کودکان و نوجوانان در ایران پس از اسلام)، مدرسه نهاد عالی آموزشی، دولتی شدن نهاد آموزش و پرورش، مدارس جدید در دوره‌ی قاجاریه، نهادهای آموزشی در عصر مشروطیت، آموزش و پرورش در دوران پهلوی اول، و آموزش و پرورش ایران از جنگ جهانی دوم تا انقلاب اسلامی. بر این اساس آموزش و پرورش از عصر مادها آغاز شد. در ایران باستان آموزش و پرورش به آماده‌سازی کوکان و نوجوانان در مسیر راستی و درستی، دادگری و خویشتن‌داری، پرهیزگاری، دلیری و فرمانبرداری، سپاسگزاری و داد و دهش از روی دانش اختصاص یافت. تا این که در دوره‌ی آغازین ورود اسلام به ایران، نخستین مکتب‌خانه پدید آمد و به مرور تنوع فرهنگی و اجتماعی در نهاد آموزش و پرورش ایجاد گردید. اما اندک اندک مکتب‌خانه‌ها و مدارس نیز دچار هرج و مرج شد و از سوی دیگر ایرانیان با فرهنگ و تمدن غرب آشنایی یافتند و برای نخستین بار، دولت مسئولیت رسمی در امر آموزش و پرورش را بر عهده گرفت و دارالفنون و مدرسه‌های جدید در سطوح عالی و ابتدایی، این نهاد را در مسیر نوین قرار داد. اما در دوره‌ی پهلوی بودجه‌ی نسبتا زیادتری نسبت به گذشته، در اختیار وزارت‌خانه‌های آموزش و پرورش، علوم و آموزش عالی، و فرهنگ و هنر قرار گرفت و در زمینه‌های گوناگون تحولاتی پدید آمد. پاره‌ای از معایب نظام آموزشی گذشته را می‌توان چنین برشمرد: در نظر نگرفتن ذوق و استعداد و نقصان در امر راهنمایی، اشکالات علمی و محتوایی در کتاب‌های درسی، و ناهماهنگی در نحوه‌ی پراکندگی دانش‌آموزان در مدارس گوناگون به ویژه در شهرهای کوچک و بزرگ.